Lato z Ośrodkiem II
Tymczasem nad dolnym Dunajem powoli dobiega końca długo wyczekiwana kampania wykopaliskowa w Novae. Po spowodowanej pandemią dwuletniej przerwie w wykopaliskach zastaliśmy nasz odcinek mocno zarośnięty i zerodowany. Samo przygotowanie wykopu do dalszych prac było więc nie lada wyzwaniem, jednak dzięki wielkiemu zaangażowaniu naszej grupy studentów-praktykantów uporaliśmy się z tym w ciągu kilku pierwszych dni. Wykopaliska zaczęły się w piekielnym upale, przy temperaturze wahającej się w okolicach 40 oC, co z oczywistych powodów – zapewniania bezpieczeństwa – spowalniało naszą pracę. Konsekwentnie prowadziliśmy jednak badania czekając na nadejście chłodniejszych dni.
Program naukowy na ten rok przewidywał uchwycenie wschodniej granicy rozległej i luksusowej siedziby należącej najprawdopodobniej do primusa pilusa, a zatem pierwszego centuriona pierwszej kohorty legionu I Italskiego. Kolejnym zadaniem było odsłonięcie kolejnych fragmentów, jak się teraz okazuje długiego na prawie 40 m (!) sytemu hypokaustycznego, który powinien stanowić południową granice kompleksu zabudowy. Oczywiście nasze prace prowadziliśmy do najniższych poziomów, a więc warstw związanych z drewnianymi barakami I kohorty legionu VIII Augusta. Naszym zadaniem było uchwycenie kolejnych pomieszczeń tzw. Domu Centuriona oraz zlokalizowanie kolejnego kompleksu podwójnych drewnianych barków – położonego na wschód od badanego obecnie.
Dość szybko okazało się, że archeologiczne szczęście uśmiechnęło się do nas. Wykopy nastawione na badanie architektury przyniosły wspaniałe rezultaty. Otóż okazało się, że drewniane baraki są świetnie zachowane, co pozwoliło na ustalenie szeregu detali ich konstrukcji. Uzyskaliśmy również pewność ich rozplanowania w ramach badanego sektora obozu. W tym względzie potwierdziły się nasze hipotezy robocze. Jak się wydaje odkryliśmy nawet – co jest niezwykłą rzadkością – „centuriońską” toaletę. Uchwyciliśmy wschodnią granicę Domu Centuriona I kohorty legionu I Italskiego oraz ulicę oddzielającą ten kompleks od hipotetycznej siedziby drugiego centuriona I kohorty.
Wiemy z całą pewnością, że Dom Centuriona został częściowo zniszczony, najpewniej w wyniku trzęsienia ziemi, ok. 80 roku n.e. Wkrótce po kataklizmie system hypokaustyczny, na niektórych odcinkach przerwany, oraz cały kompleks pomieszczeń wokół łaźni i ogrzewanych pomieszczeń został przebudowany. Nadano mu luksusowy charakter zdobiąc ściany malowidłami i kładąc nowe posadzki. W czasie trwania tegorocznej kampanii odsłoniliśmy także dwa baseny: jeden kwadratowy, drugi zaś półkolisty, z absydą, obydwa należące najprawdopodobniej do wspomnianej wcześniej łaziebnej części kompleksu. Uchwycono też duży ceramiczny wodociąg, bez wątpienia powiązany z funkcjonowaniem łaźni.
Niespodziewanie jednym z najbardziej intersujących odkryć w kategorii zabytków ruchomych okazał się zestaw naczyń kuchennych używanych w Domu Centuriona. Naczynia kuchenne przeważnie nie budzą większego zainteresowania, jednak ten zestaw jest wyjątkowy. Nie dość, że wykonany ze świetnej gliny, to ponadto prezentuje pełen zestaw używanych form, pośrednio dając nam w wgląd w upodobania kulinarne ówczesnego primusa pilusa.
Na ruinach Domu Centuriona rychło wzniesiono kolejną, tym razem cywilną budowlę, której właściciel zajmował się produkcją szkła. Odkryliśmy kolejny piec do jego wytopu, ale także fragment niezwykle rzadkiego naczynia szklanego – cienkościennej czarki (grubość ścianki poniżej 1 mm) pokrytej złotą folią. Uzyskaliśmy także nowe dane na temat zabudowy Novae w V w. n.e. Natrafiliśmy na fragment kolejnego obszernego domu wzniesionego przez przybyłe tu plemiona, wykonanego z drewna i gliny. Na tej podstawie może się więc wydawać, że – przy zachowaniu wszelkich proporcji – w czasie wędrówek ludów Novae nadal było dużym centrum osadniczym.
Jak w każdej kampanii podjęliśmy także badania prospekcyjne. Ich celem było uchwycenie odcinków dróg rzymskich, zlokalizowanie kamieniołomów antycznych oraz źródeł gliny do wyrobu cegieł i ceramiki. Uzyskane rezultaty i pobrane próbki pozwolą na bardziej syntetyczne opracowanie tego ważnego zagadnienia. Do odsłoniętej treści architektonicznej swój „komentarz” dodają zabytki ruchome. Chodzi przede wszystkim o kontekst oraz datowanie. Monety, apliki, naczynia szklane i ceramiczne, przedmioty z brązu i żelaza. Cały ten zespół danych po każdej kampanii pozwala nam na doprecyzowanie historii poszczególnych budowli. Ma to tym większe znaczenie, że Novae jest unikatowym stanowiskiem, które rokrocznie dostarcza całkiem nowych, nierzadko zupełnie zaskakujących informacji. Trzeba pamiętać, że w całej Europie nie ma aktualnie drugiego stanowiska, na którym badany byłby całościowo kompleks baraków drewniany należących do I kohorty oraz Dom Centuriona. Nigdzie dotychczas nie odsłonięto tych typów konstrukcji na tyle, aby można na tej podstawie wyciągać generalne i wiążące wnioski dotyczące architektury, funkcjonowania i historii zmian tych budowli.
Powoli ruszają także plany i organizacja ważnych konferencji międzynarodowych, wcześniej zawieszonych ze względu na pandemię. Jeśli sytuacja w Europie ponownie się nie pogorszy, będziemy mieli rychłą okazję przedstawić na nich nasze najnowsze osiągniecia. Szczególnie na planowanym na lato 2022 w Nijmegen kongresie limesowym, ale także kongresie ceramiki rzymskiej RCRF, czy sztuki prowincjonalno-rzymskiej.
W trakcie tegorocznej kampanii wykopaliskowej w Novae przeprowadziliśmy również dwutygodniowe warsztaty dla studentów w ramach projektu Eurotech. Ze względu na pandemiczne obostrzenia wzięła w nich udział niewielka grupa.
W trakcie ich trwania uczestnicy poznali zagadnienia dotyczące metodologii prowadzenia badań archeologicznych, oraz sposobów dokumentacji zabytków archeologicznych z wykorzystaniem tradycyjnych metod jak i RTI.
Nie mniej ważne dla uczestników były aspekty kampanii wykopaliskowej obejmujące zarządzanie ludźmi oraz związane z ustalaniem harmonogramu prac w celu osiągnięcia wcześniej założonych celów.
